Czy kosy odlatują na zimę?

Część kosów odlatuje na zimę, ale wiele osobników zostaje w Polsce przez cały rok, zwłaszcza w miastach i ogrodach, gdzie mają stały dostęp do pokarmu. Zachowanie tego ptaka jest więc zmienne – jedne populacje migrują, inne zimują na miejscu. Jeśli chcesz zrozumieć, kiedy kos odlatuje, kiedy zostaje i jak możesz mu pomóc przetrwać zimę, przeczytaj dalszą część artykułu.

Czy kos naprawdę odlatuje na zimę?

W polskich ogrodach kos jest obecny przez cały rok, ale nie oznacza to, że każdy osobnik zimuje w jednym miejscu. Gatunek uważa się za częściowo wędrowny – część ptaków pozostaje w kraju, a część odlatuje do łagodniejszych regionów Europy. W praktyce oznacza to, że w jednym parku możesz zimą obserwować zarówno „miejscowe” kosy, jak i ptaki, które przyleciały z chłodniejszych rejonów.

Badania terenowe pokazują, że kos ma 25–27 cm długości i jak na tak małego ptaka zużywa sporo energii na utrzymanie stałej temperatury ciała. To właśnie bilans energetyczny decyduje, czy opłaca mu się migrować, czy lepiej zostać. W cieplejszych strefach klimatycznych, jak Europa Zachodnia i Południowa, populacje są w większości osiadłe, w północno-wschodniej Europie odsetek ptaków migrujących rośnie.

W Polsce część osobników odlatuje jesienią – zwykle między październikiem a listopadem – kierując się do Francji, Włoch, Hiszpanii czy na południe kontynentu. Inne kosy zimują w kraju, często zaledwie zmieniając rejon żerowania, np. z lasów na tereny miejskie, gdzie śnieg zalega krócej, a pokarm jest łatwiej dostępny.

Dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają?

Naukowcy z Uniwersytetu w Białymstoku i Instytutu Maxa Plancka pokazują, że zachowania migracyjne kosa są bardzo zróżnicowane. Ta sama populacja może łączyć osobniki całkowicie osiadłe i te, które co roku odlatują na zimowiska. Najważniejsze czynniki to lokalna dostępność pokarmu, warunki pogodowe oraz genetyczne „nastawienie” ptaka do wędrówki.

W Bawarii – gdzie przeprowadzono szczegółowe analizy – mniej więcej 50% kosów odlatuje, a pozostała połowa zostaje. Podobny obraz widać w Polsce: kosy leśne znacznie częściej migrują, natomiast ptaki z miast, parków i osiedli, korzystające z ludzkich ogrodów, karmników i odpadków, zwykle zimują na miejscu. Z biegiem lat populacje miejskie coraz mocniej „przesuwają się” w stronę trybu osiadłego.

Telemetria – miniaturowe nadajniki o masie 2–3 g zakładane około 20 kosom rocznie nad Biebrzą – pozwala śledzić ich ruchy w promieniu 2–3 km od stacji badawczej. Dane z tych urządzeń potwierdzają, że ptaki podejmują tylko takie przeloty, które realnie poprawiają dostęp do pokarmu i warunków bytowych, bez zbędnego ryzyka.

Co odkryły badania o energetyce migracji kosów?

Wyniki opublikowane w „Nature Ecology & Evolution” pokazały ciekawy mechanizm przygotowań do migracji. Na około trzy tygodnie przed wylotem kosy znacząco obniżają swój metabolizm, spada też ich temperatura ciała. Organizm ptaka zaczyna gromadzić zapasy tłuszczu, które tworzą energetyczną „nadwyżkę”.

Zaskakujące jest to, że na zimowiskach wydatki energetyczne wcale nie spadają wyraźnie w porównaniu z tym, co ptak wydawał w kraju. Wędrówka nie służy więc tylko obniżeniu kosztów ogrzewania ciała w cieplejszym klimacie. Możliwym wyjaśnieniem jest lepsza dostępność pożywienia na zimowiskach albo utrwalone od tysięcy lat schematy migracji, które nie nadążają za szybkim ocieplaniem klimatu i urbanizacją.

Naukowcy podkreślają, że zimowanie w „ciepłych krajach” nie zawsze zmniejsza wydatki energetyczne kosa – migracja może być pozostałością dawnych warunków środowiskowych.

Gdzie kos spędza zimę?

Kosy z północno-wschodniej Europy lecą najczęściej do zachodnich i południowych regionów kontynentu. Zimują tam w strefie umiarkowanej – nie w tropikach – np. w Hiszpanii czy w krajach Afryki Północnej, takich jak Maroko. Trasa przelotu jest zwykle krótsza niż u ptaków typowo długodystansowych, dlatego wędrówka nie wykracza poza Europę i jej najbliższe sąsiedztwo.

W odróżnieniu od kosa słowik wędruje aż do środkowej Afryki, gdzie spędza zimę w lasach deszczowych. To dobry przykład gatunku, który nie jest w stanie przetrwać polskiej zimy, bo jego dieta opiera się na owadach dostępnych jedynie w ciepłych porach roku. Kos ma większą elastyczność żywieniową, co ułatwia mu pozostawanie w Polsce.

W Polsce zimują zarówno miejscowe kosy, jak i ptaki z chłodniejszych części kontynentu. Zimą można je obserwować w parkach, ogrodach działkowych, na osiedlowych skwerach i cmentarzach, gdzie znajdują bogate w owoce krzewy jarzębiny, bzu czarnego, głogu czy aronii.

Jak kos zmienia zachowanie w trakcie zimy?

Jesienią, gdy kończy się okres lęgowy, kosy milkną i stają się mniej widoczne. Wiele osób ma wrażenie, że „zniknęły”, choć ptaki często tylko przeniosły się w inne rejony z lepszą bazą pokarmową. Zamiast śpiewać na wierzchołkach drzew, koczują w grupkach po kilka–kilkanaście osobników na krzewach z owocami.

Gdy krzewy jarzębiny, kaliny, głogu czy bzu czarnego zostają ogołocone, ptaki przelatują dalej, zwykle na krótkich odcinkach – do innej części miasta, sąsiedniej miejscowości albo cieplejszej doliny rzecznej. To lokalna wędrówka, inna niż długie przeloty słowika czy jaskółek, które potrafią pokonać nawet 6000 km w stronę Afryki.

Czym kos żywi się zimą?

Latem i wiosną kos jest przede wszystkim „łowcą” bezkręgowców – wyjada dżdżownice, ślimaki, larwy i dorosłe owady, a także drobne kręgowce oraz jaja innych ptaków. Zimą sytuacja zmienia się radykalnie, bo owadów brakuje. Wtedy jego dieta przesuwa się wyraźnie w stronę tego, co oferują krzewy i drzewa owocowe.

W chłodnej porze roku kosy chętnie zjadają owoce bzu czarnego, jarzębiny, aronii, głogu, porzeczek, agrestu, borówek czy dzikich winorośli. Dziób kosa jest stosunkowo miękki, dlatego ptaki preferują owoce miękkie lub nadgniłe, łatwe do rozdrapania. Chętnie korzystają też z jabłek, gruszek, śliwek czy moreli pozostawionych na drzewach lub wyłożonych na ziemi.

Zimą dieta kosa staje się typowo owocowa – to dzięki temu może on pozostać w Polsce, mimo braku owadów i larw w zamarzniętej glebie.

Jakie owoce są dla kosa najlepsze?

Do najcenniejszych naturalnych źródeł pokarmu dla kosa należą krzewy o długotrwałym owocowaniu. Jarzębina i głóg utrzymują owoce nawet po pierwszych mrozach, bez czarny i aronia tworzą gęste kiście, które stopniowo miękną i stają się łatwiejsze do zjedzenia. W ogrodzie warto zostawić część owoców na roślinach aż do zimy, zamiast zrywać wszystko jesienią.

Przy dokarmianiu w ogrodzie można wyłożyć przekrojone na pół jabłka czy gruszki, a także suszone owoce głogu, jarzębiny lub bzu czarnego. Dr Jarosław Sułek podkreśla, że przy silnym mrozie susz jest bezpieczniejszy niż świeży owoc, bo zmrożony miąższ może u ptaka powodować problemy trawienne. Do tego ptak chętnie skorzysta z mieszanek ziaren wysypanych na ziemię, choć karmnik klasyczny nie zawsze go zachęca.

Jak odróżnić kosa od innych ptaków zimą?

W mieście wiele osób myli kosa ze szpakiem, zwłaszcza w pochmurne, zimowe dni, gdy barwy ptaków są mniej wyraźne. Kos ma smukłą sylwetkę, dłuższy ogon i przemieszcza się po ziemi charakterystycznymi skokami. Samiec ma intensywnie czarne, lśniące upierzenie oraz żółty lub pomarańczowy dziób i żółtą obrączkę wokół oka, samica i młode są brunatne z jaśniejszym, plamkowanym spodem.

Szpak jest mniejszy, jego dziób jest dłuższy i ostrzejszy, a upierzenie w dobrym świetle połyskuje zielenią i fioletem z jasnymi „gwiazdkami”. Zimą te kropki mogą być mniej widoczne, ale ogon pozostaje krótszy niż u kosa. W ogrodzie zimującą parę kosów najczęściej zobaczysz nisko, na ziemi, pod krzewami lub na obrzeżu trawnika, nie zaś w koronach.

Czy kos jest pożyteczny w ogrodzie?

W okresie wegetacji kos zjada ogromne ilości szkodników roślin – gąsienice motyli, chrząszcze, larwy, ślimaki. To cenny „pomocnik” każdego ogrodnika, szczególnie na grządkach warzywnych i rabatach z bylinami. Dzięki silnym nogom potrafi szybko przekopywać ściółkę, wyciągając z niej ukryte larwy.

Problemy zaczynają się, gdy dojrzewają miękkie owoce: truskawki, wiśnie, czereśnie, porzeczki, agrest. W upalne dni kosy potrafią zjeść spory procent plonów, zwłaszcza gdy sad jest mały. Do tego podczas żerowania odsuwają ściółkę lub rozsypują dekoracyjne kamyki na rabatach, uszkadzając młode rośliny.

Jak chronić owoce przed kosami?

Jeśli kosy zbyt intensywnie korzystają z Twoich upraw, możesz zastosować kilka prostych rozwiązań:

• siatki ochronne rozciągnięte nad krzewami i drzewami owocowymi,
• taśmy i elementy odblaskowe, np. stare płyty CD zawieszone na gałęziach,
• imitacje ptaków drapieżnych – figurki lub naklejki na większych powierzchniach,
• pozostawienie części krzewu lub kilku drzew „dla ptaków”, co odciąża resztę plantacji.

Dobre efekty daje też sadzenie krzewów owocujących poza głównym sezonem zbiorów – np. jarzębiny czy bzu czarnego – które staną się „buforem” dla ptaków w okresach największego głodu.

Jak pomóc kosom zimującym w ogrodzie?

Ogrodowy krajobraz ma ogromny wpływ na to, czy kos zdecyduje się zimować w okolicy. Im więcej zróżnicowanej roślinności – krzewów, drzew, trawników, zarośli z naturalną ściółką – tym większa szansa, że ptak uzna ogród za bezpieczne miejsce. Człowiek, sadząc rośliny i zostawiając część pokarmu, ułatwia kosom osiadły tryb życia.

W ogrodzie możesz stworzyć kilka stref: zakrzewione miejsca do kryjówek, grupy roślin owocowych, fragment trawnika, gdzie ptaki będą szukać bezkręgowców, i niewielki zakątek, w którym gleba pozostaje wilgotna. To właśnie tam kos będzie rozgarniał liście i wyjadał resztki dżdżownic w łagodniejsze dni zimy.

Czy dokarmiać kosy zimą?

Ornitolodzy, w tym Jarosław Sułek, zwracają uwagę, że karmienie powinno być rozwiązaniem awaryjnym. Przy łagodnej, bezśnieżnej zimie ptaki same znajdują pokarm. Warto im pomagać dopiero wtedy, gdy utrzymują się silne mrozy i gruba pokrywa śniegu uniemożliwia dostęp do ziemi.

W trudnych warunkach możesz wysypać na ziemię mieszankę ziaren, przekrojone jabłka lub suszone owoce. Karmnik – najlepiej solidny model montowany na drzewie lub balustradzie – przyda się innym gatunkom, ale kos częściej będzie zbierał to, co spadnie pod spód. Woda w płytkim poidełku, regularnie wymieniana, też bywa dla ptaków ratunkiem, gdy wszystko zamarza.

Przy silnym mrozie najbezpieczniejszą formą pomocy są suszone owoce oraz mieszanki ziaren wysypane na ziemię, w zasięgu żerującego kosa.

Jak ogród może wspierać ptaki zimujące w Polsce?

Kos to tylko jeden z gatunków ptaków zimujących w Polsce – obok niego w ogrodach pozostają sikory, wróble, gile, dzięcioły czy sójka, która potrafi zgromadzić 2000–3000 żołędzi w wielu kryjówkach, pomagając przy okazji w zalesianiu. Z kolei słowik, jaskółki i bocian bielik odlatują do Afryki, bo nie są w stanie przetrwać naszych zim.

Dobry ogród zimowy dla ptaków to miejsce z krzewami jarzębiny, kaliny, aronii, bzu czarnego, orzechami, dębami i bukami. W takich warunkach kosy, sikory i sójki znajdują zarówno pokarm, jak i schronienie. To prosta droga, by zimą przed oknem mieć nie tylko biały krajobraz, lecz także ruchliwe, żywe towarzystwo ptasich gości.